Yapay zekâ blokları artık gerçek ve salıncak ülkeler iki tarafa da oynuyor

Amerika Birleşik Devletleri ile Çin arasındaki yapay zekâ rekabeti artık bir blok sistemi yapısına büründü ve aradaki ülkelerin aksini varsayma alanı daralıyor. Çin'in resmî haber kaynaklarına göre Washington, Yapay Zekâ Fırsat Bildirgesi ve Pax Silica girişimi etrafında 35 ülkeyi bir araya getirdi; Pekin'in Dünya Yapay Zekâ İşbirliği Örgütü (WAICO) ise aralarında Pakistan ve Rusya'nın da bulunduğu 28 kurucu üye listeliyor.

İki teklif simetrik değil ve mesele de tam olarak bu. Pax Silica en gelişmiş çiplere, tedarik zincirlerine ve teknoloji ortaklıklarına erişimle ilgili — güvenlik koşullarına bağlanmış bir sanayi teklifi. WAICO ise standartlar üzerinde etki ve pratikte bir maliye bakanlığının gerçekten konuşlandırabileceği Çin yapımı açık ağırlıklı modellere erişim anlamına geliyor.

ABD Dışişleri Bakanlığı bu dışlayıcılığı açıkça dile getirdi. Bir sözcü, yönetimin "süper zekâ" için tercih ettiği ifadeyi kullanarak, "Ülkeler, rakip bir süper zekâ vizyonunu ilerleten girişimlerle ciddi biçimde ilgilenirken Pax Silica'nın güvenilir ortakları olamaz" dedi. Pekin'in Washington büyükelçiliği ise "Yapay zekâ büyük ülkelere ait olmamalı" yanıtını verdi ve iki ülkenin birbirine karşı koymak yerine kendi güçlü yanlarını kullanması gerektiğini savundu.

Kazakistan, iki tarafa da oynamanın neye benzediğinin test vakası hâline geldi. Ülkenin yapay zekâ bakanı Zhaslan Madiyev, haziran ayında yapay zekâ tedarik zincirleri üzerinde çalışan ABD grubuna katılmak için Washington'a gitti. Üç hafta sonra, Orta Asya ülkesini WAICO'nun kurucu üyesi yapan imza töreni için Şanghay'daydı. Astana tutarsız davranmıyor: kritik minerallere ve ucuz elektriğe sahip, Nvidia'nın dahil olduğu ve 10 milyar dolara kadar çıkabilecek bir "veri merkezi vadisi" yatırım anlaşması imzaladı ve Çin'in doğrudan yabancı yatırımı 2025'te rekor düzeyde 2,8 milyar dolara ulaştı. Her iki taraftan sermaye ve teknoloji, ayrıca kurallarda söz hakkı istiyor.

Harvard Davis Merkezi'nde görev yapan eski Kazak diplomat Dana Masalimova Associated Press'e "Herkes riskten korunmaya çalışıyor" dedi. "Bu ikili seçimi istemiyoruz." Kazakistan'ın konumunu "çok kırılgan" olarak niteledi.

Diğerleri de aynı manevrayı farklı kozlarla deniyor. WAICO'ya katılan Endonezya'nın nikel ve bakırı var ve Ulusal Ekonomi Konseyi'nden Mari Pangestu'nun deyişiyle "ikisinin de parçası" olmak istiyor. Singapur, Anthropic'in en yeni Asya ofisine ev sahipliği yapıyor ve Çin örgütüne katılmayı değerlendirdiği bildiriliyor. Suudi Arabistan'ın Nvidia ile bir hesaplama anlaşması ve Humain girişiminin Çinli bir şirketin açık modeli üzerine kurduğu bir platformu var. Japonya çip ve standartlar konusunda Washington'a yakın hizalı, ancak Kyoto Üniversitesi'nden Profesör Takahiro Tsuchiya'ya göre "düşük riskli uygulamalar" için daha ucuz Çin modellerini reddetmeyecek. Fransa, Mistral'la kendi yolunu deneyen ender orta güç.

Brookings'ten Kyle Chan'a göre "salıncak ülkelere" kaldıraç veren şey yapısal asimetri: Pekin alternatif bir koalisyon kurmak için üçüncü ülkelere mecbur, Washington'ın ise zaten bir ittifak ağı var. Çin'in maddi teklifi gerçek — William & Mary'deki AidData, en az 77 düşük ve orta gelirli ülkede yapay zekâyla ilgili projelere resmî sektör hibeleri ve kredileri sayıyor; Nijerya, Zambiya, Gana, Bangladeş, Senegal, Kamerun ve Kenya en büyük alıcılar arasında. Pew araştırmaları da orta gelirli ülkelerde kamuoyunun Çin'in yapay zekâdaki rolüne daha olumlu baktığını gösteriyor.

Sınır modeli hedefi olmayan ülkeler için seçim dar ve pratik bir biçim alıyor. Carnegie'den Anton Leicht ve Sam Winter-Levy, Britanya ve Almanya için Washington'la hizalanmanın veri merkezlerine ve çip anlaşmalarına erişimin bedeli olabileceğini, yani ileri yapay zekâya erişimlerinin "Washington ve Pekin'deki politika yapıcıların heveslerine" bağlı olduğunu belirtiyor. CSIS'ten Aalok Mehta ikilemi net koyuyor: çoğu ülke sınır modelleri geliştirmede yarışamaz, ama "dünyadaki her ülke şu ya da bu biçimde yapay zekâ egemenliğini düşünüyor".

Teknoloji alıcıları için sonuç şimdiden ortada. Teknik görünen satın alma kararları — hangi model API'si, hangi bulut bölgesi, hangi çip tedariki — artık diğer bloğun okuduğu bir hizalama sinyali taşıyor. Bir blok sistemi böyle katılaşır: bir antlaşmayla değil, yüzlerce ulusal yapay zekâ stratejisinin biriken evrakıyla; her biri sessizce veri merkezi anlaşmasının hangi taraftan geldiğini kontrol ederek. Bir ülkenin yorum yapmadan ikisinin de en iyisini alabildiği pencere daralıyor ve bu pencerenin ne kadar daraldığını en net görenler, iki tarafla da çoktan imza atmış olanlar.