Galaksiler neden döner? Bu soru, gökbilimcilerin gece gökyüzündeki bulanık dönen kütlelerin Samanyolu'ndan ayrı sarmal galaksiler olduğunu fark etmesinden bu yana yaklaşık bir yüzyıldır onları meşgul ediyor. Şimdi bir ekip Nature Astronomy'de, dışarıdan uzmanların en güçlü kanıt dediği bir bulguyu bildiriyor: Galaksi dönüşünün bir kısmı, galaksiler var olmadan önce — evren henüz bebekken süren kaotik kütleçekim etkileşimleriyle — damgalanmıştı.
Çok erken evrende karanlık madde, hâle adı verilen büyük yapılar halinde kümelenmişti; bu hâlelerin kütleçekimi gazı içine çekerek galaksi oluşumunu başlattı. 1969'a dayanan bir kuram, henüz oluşmakta olan hâlelerin birbirini kütleçekimsel olarak çektiğini öne sürüyordu: uzamış bir hâle, devasa komşusuna en yakın ucunda daha güçlü bir çekim hisseder ve bu dengesiz, gelgit kuvveti onu döndüren bir tork uygular. Hâle dönmeye başlayınca, doğurduğu galaksi de döner — ve bu dönüşün bir kısmı günümüze kadar korunmalıdır. Şüpheciler, birleşmelerin ve çarpışmaların bu izi tamamen sileceğini savunuyordu.
Xiamen Üniversitesi'nden Ming-Jie Sheng liderliğindeki ekip, Sloan Digital Sky Survey'in (SDSS) yerel evrenin 3B haritasını ve bugünkü galaksi desenini üretecek ilkel hâle dağılımını hesaplamak için bir simülasyon kullandı. Ardından 1.600'den fazla galaksinin dönüş hızını, ışıklarının dalga boylarındaki kaymalardan tahmin etti. Yerel evrendeki dönüş deseni, ilkel tahminle istatistiksel bir tesadüf olması son derece düşük ihtimalli bir uyum gösterdi. Çalışmaya katılmayan Córdoba Ulusal Üniversitesi'nden gökbilimci Pablo López, "İlkel dönüşün hayatta kalan bir izini ikna edici şekilde tespit ettik" diyor.
Sonuç, bugünkü galaksi dönüşünün yaklaşık %13'ünün erken evrenden miras olduğunu; geri kalanının birleşmeler ve sonraki evrimle silindiğini gösteriyor. Doğrulanırsa, bulgu kozmolojiye yeni bir pencere açabilir: Toronto Üniversitesi'nden ekip üyesi Ue-Li Pen, uzayda süzülen hafif, neredeyse algılanamaz parçacıklar olan nötrinoların da madde üzerinde tork uyguladığını ve torkun gücünün nötrinonun kütlesine bağlı olduğunu belirtiyor. Bu, gökbilimcilere diğer zor kozmolojik parametrelerin yanı sıra nötrino kütlelerini ölçmek için yeni bir yol sunabilir.
Şimdilik keşif, eski bir soruya tatmin edici bir yanıt sunuyor: Galaksiler evrenin en erken anlarının bir anısını taşıyor — ilk yıldızları parlamadan önce damgalanmış soluk bir ilkel dönüş.
