Amerika Birleşik Devletleri'nin çip üretim merkezi Arizona, çok yakında çok daha az suyla idare etmek zorunda kalacak. Colorado Nehri havzasında yirmi beş yılı aşkın süredir 'benzeri görülmemiş' bir kuraklık yaşanıyor ve eyaletler nehrin kalan suyunu nasıl paylaşacakları konusunda anlaşamayınca ABD İçişleri Bakanlığı ağustos ayında kendi planını yürürlüğe koydu. Plan, mansap eyaletleri Arizona, Nevada ve Kaliforniya için sert kesintiler öngörüyor. En büyük kaybı Arizona yaşayacak: 2027'den itibaren yılda en az 760.000 akr-fit su. Bir akr-fit, Phoenix bölgesinde yaklaşık üç eve bir yıl yetecek kadar su demek; Phoenix kenti yılda yaklaşık 300.000 akr-fit kullanıyor.
Nehir eyaletin suyunun üçte birinden fazlasını sağlıyor. Arizona, yarı iletken endüstrisinin başlangıcından bu yana bir üretim merkezi ve şimdi TSMC ile Intel, yapay zekâ için gelişmiş çipler üreten dev fabrikalarını burada büyütüyor — su yoğun bir iş.
Su kullanımına bakıldığında tablo net: tarım, eyalet suyunun yüzde 70'inden fazlasını tüketiyor. Çip üretimi dahil sanayi ise yalnızca yüzde 6.
Fabrikalar (fab'lar) hassas çipleri yıkamak ve aşındırmak için 'ultra saf' su kullanıyor. Deiyonizasyon ve ters ozmozla daha küçük miktarda ultra saf su elde etmek daha fazla şebeke suyu gerektiriyor: Tipik bir tesis günde 10 milyon galon ultra saf su kullanabiliyor ve bu 16 milyon galona kadar şebeke suyu anlamına gelebiliyor.
TSMC, Arizona'daki ilk fabrikasında günde yaklaşık 4,75 milyon galon su kullanıyor — Phoenix'teki 14.000'den fazla evin günlük tüketimine ya da konutların yüzde 2'sine eşdeğer. Şirket Arizona'da kullandığı suyun yüzde 65'ini geri dönüştürdüğünü, su geri kazanım tesisi tamamlandığında bu oranın en az yüzde 90'a çıkacağını söylüyor. Intel ise 7,86 milyar dolarlık hükümet hibesiyle Arizona'da iki yeni fabrika ve mevcut bir tesisin genişletilmesi için 32 milyar dolar harcamayı planlıyor; şirketin Chandler'daki tesisleri 2025'te 2,7 milyar galondan fazla tatlı su çekti.
'Her istediğimizi yapmaya yetecek su yok'
Kyl Su Politikası Merkezi'nden Kathryn Sorensen'e göre kıtlık, suyun en fazla değer üreten kullanımlarının yeniden tartışılmasını kaçınılmaz kılıyor: 'Her istediğimizi yapmaya yetecek su yok. Peki neye yetecek kadar su var? En çok değer verdiğimiz kullanımlar hangileri? Pamuk mu, yoksa mikroçip mi?'
Intel ve TSMC fabrikalarının bulunduğu Maricopa County, Colorado Nehri'ne diğer bölgeler kadar bağımlı değil; ana kaynağı yeraltı suyu. Ancak Colorado ve Salt nehirlerinden gelen yüzey suyu ilçe arzının yaklaşık yüzde 40'ını oluşturuyor. Yerel yöneticiler kesintilere hazır olduklarını, açığı yeraltı depolarıyla ve diğer yüzey suyu kaynaklarıyla kapatacaklarını söylüyor. Sorensen'a göre ani musluk suyu kesintileri beklenmese de su faturalarının zamanla artması neredeyse kesin: alternatif kaynaklara geçiş yeni kuyular ve boru hatları gibi altyapı yatırımları gerektiriyor ve bu da fiyatları yukarı çeken ana etken olacak.
Phoenix'in kendine özgü bir yönü var: kent, sanayi müşterilerine de konutlarla aynı su tarifesini uyguluyor; oysa pek çok şehir belirli işletmeleri çekmek için sanayiye daha düşük fiyat veriyor. Sorensen, 'Su maliyeti TSMC için de artacak' diyor. 'Phoenix'te suyun fiyatı herkes için aynı: küçük bir dükkân da, sekiz kişilik bir aile de, TSMC de aynı tarifeyi ödüyor.'
TSMC ve Intel bu haber için görüşme yapmadı; ancak ikisi de tatlı su tüketimini en aza indirme taahhüdü verdi. TSMC sözcü yardımcısı Nina Kao, 'Su arzının istikrarlı olması çip üretimi için kritik' dedi ve Phoenix'in uzun vadeli su planının — çeşitli kaynaklar ve azalan arza yönelik hazırlıklarla birlikte — şirketin ABD yatırımı için seçilmesinin nedenlerinden biri olduğunu belirtti.
Yine de bölgedeki endişeler artıyor. Sierra Club'ın Grand Canyon şubesinden Jennifer Martin-McLeod, yatırım dalgasının hızını 'aklın almakta zorlandığı' bir düzeyde diye tanımlıyor: 'Devletine bir gecede her şeyi yapmak için gelen bu para seli karşısında "herkes bir nefes alsın, ne yaptığımızı düşünelim" demek kolay değil.' Ona göre gelecek yılki kesintilerin etkisini en çok sıradan sakinler hissedecek: 'Benim için bu ciddi yaşam tarzı değişiklikleri anlamına gelecek. Ama devasa bir çip üreticisi için bu belki de sadece iş yapma maliyetinin bir parçası.'
Uzun vadede Colorado Nehri'nden gelen suyun azalması, Orta Arizona'da yeraltı suyunun tükenmesine yol açacak; çünkü kentlerin çoğu açığı yerel akiferlerden daha fazla su çekerek kapatıyor. Sorensen, 'Bunu sürdürebilirler, ama yalnızca gelecek nesiller pahasına' diyor.
