Yapay zekâ tasarımı virüsler bir hastaya ulaştı. İşe yarayıp yaramadığını şirket söylemiyor.

20 Ekim'de San Francisco merkezli Radical Numerics adlı bir girişim, normalde bir dergi referansıyla birlikte gelecek bir iddiayla blog yazısı yayımladı: ilk kez bir yapay zekâ modelinin tasarladığı virüsler bir insan hastaya verildi.

Söz konusu virüsler bakteriyofajlar — kısaca fajlar —, bakterilerin doğal avcıları. İnsan hücrelerini enfekte edemiyorlar ve faj tedavisinin inişli çıkışlı bir yüzyıllık geçmişi, antibiotik direnci yayıldıkça da yeni bir canlanması var. Zor kısım hiçbir zaman kavram olmadı. Zor kısım, tam karşınızdaki bakteriyi öldüren fajı bulmak; bu da bugün koleksiyonları taramak ve hiçbiri uymadığında varyantları elle tasarlamak demek.

Radical Numerics'in katkısı Omnii-1: çok kipli bir genom dil modeli. Genomik dizi ve çoklu omik verilerle ön eğitilmiş, ardından faj genomlarıyla ayrıca eğitilmiş. Tasarım açısından önemli ayrıntı bağlam: Omnii-1 seçilen bir bölge için DNA üretirken o bölgenin iki yanındaki diziyi de koşul olarak kullanabiliyor; bir fajın neye saldıracağına karar veren kısmı yeniden yazarken genomun geri kalanını canlı tutan da bu.

Hedef, sorunu güzel örnekliyor. İyi çalışılmış bir E. coli fajı olan T7'nin genomu yaklaşık 40 kilobaz — bu yıl başında Science'ta yayımlanan EvoPhage çalışmasında kullanılan 5,4 kilobazlık ΦX174'ün yedi katından fazla. Radical Numerics, T7'nin reseptör bağlayan kuyruk lifi gp17'yi hedef aldı: fajın hangi bakteri yüzeyine tutunacağını belirleyen protein.

Yazıdaki sayılar denetlenebilir türden. Yaban tipinden 11-15 amino asit uzaklıkta tasarlanan varyantların yüzde 69,9'u yeniden canlandırma sonrası elde edildi; rastgele kontrollerde bu oran yüzde 4,8. Avantaj, test edilen tüm aralıkta — birden otuza kadar — korundu. Ölçülebilir aktivitesi olan 6.694 varyantın 2.161'i yaban tipi geçti; aralarında 28 değişikliğe kadar uzaklaşmış olanlar var. Yaban tipi geçen rastgele kontroller ise hiçbir zaman beş değişiklikten fazla uzakta değildi.

Önceliklendirme de benzer biçimde pratik görünüyor. İki E. coli suşunda Omnii-1'in ilk 100 adayının 97'si ve 96'sı aktivite eşiğini aştı. Değerlendirilen kütüphanenin yalnızca yüzde 4,5'inin eşiği geçtiği üçüncü suşta, modelin ilk 100'ünün yüzde 24'ü geçti. Konak tahmininde, 37 suştan oluşan bir E. coli kladı tamamen dışarıda bırakıldığında bile Omnii-1, yalnızca iki önerilen fajla uygun suşların yüzde 91,4'üne ulaştı. Pseudomonas aeruginosa'da E. coli etkileşim verilerini eklemek ortalama kesinliği 0,570'ten 0,608'e çıkardı ve uzmanlaşmış GenoPHI iş akışını (0,581) kıl payı geçti — ki GenoPHI'nin performansı, dikkat çekici biçimde, türler arası veri eklenince düştü.

Sonra klinik iddia. Omnii-1 tasarımı varyantlar içeren bir kokteyl, laboratuvar testinde hastanın antibiotik dirençli izolatını ortadan kaldırdı ve hekim liderliğindeki şefkat amaçlı kullanım (compassionate use) yolundan uygulandı. Şefkat amaçlı kullanım, onaylanmamış tedavilerin başka seçeneği kalmayan hastalara ulaşma yoludur; düzenleyici gözetim altında yürür. Tasarımı gereği etkinlik kanıtı değildir.

Radical Numerics, sınırlı klinik ayrıntının bile hastayı tanımlanabilir kılabileceği gerekçesiyle hastanın klinik seyri ve sonucunu açıklamayacağını söylüyor. Olağan çekinceleri şirket kendisi sıralıyor: tedavi daha geniş kullanım için onaylı değil ve tek bir hasta güvenlilik ya da etkinlik ortaya koyamaz.

Ardından gelen eleştiri haklı ve açıkça söylenmeli. Klinik iddianın arkasında hakem denetiminden geçmiş bir makale yok, bağımsız inceleme için klinik ayrıntı yok ve dışarıdan bir grubun sonucun duyurunun ima ettiği gibi olduğunu doğrulamasının yolu yok. Laboratuvar çalışması çoğu girişim yazısından daha ayrıntılı belgelenmiş; ama yine de kendi sonuçlarını anlatan bir şirket.

Kilometre taşını yine de gerçek kılan şey gidişat. Bir zamanlar çevresel örnekleri taramayı gerektiren tasarımdan kliniğe döngünün ortasında artık üretici bir model var ve bu modelin çıktıları ıslak laboratuvarlarda, bir kez de bir insanda test ediliyor. Bunun tekrarlanabilir bir yola dönüşüp dönüşmeyeceği, yazının yanıtlamadığı sorulara bağlı: yeni bir izolat için kokteyl ne kadar hızlı üretilebiliyor, bakteriler onun etrafından ne sıklıkla evrimleşiyor ve şirket dışından biri tasarım hattını yeniden üretebiliyor mu.

Tek hasta bir veri noktasıdır, deney değil. Ama “yapay zekâ tasarımı terapötik” cümlesinin diğer ucunda ilk kez bir insan var.