Dünyadaki her canlı hücre aynı işbölümüyle çalışır: DNA talimatları saklar, proteinler işi yapar, RNA aralarında mesaj taşır. Bu düzen aynı zamanda bir tavuk-yumurta sorunudur. DNA'yı kopyalamak için protein gerekir, protein yapmak için DNA. Bir şeyin önce gelmesi gerekiyordu.
1980'lerin sonunda araştırmacılar bir tür yanıt buldu. Bazı RNA molekülleri yalnızca bilgi taşımakla kalmıyor, kimyasal tepkimeleri de katalizleyebiliyor. Protein katalizörlerine, yani enzimlere atıfla bunlara ribozim adı verildi. Hem dizi bilgisini saklayan hem de kimyayı hızlandıran tek bir molekül, ilke olarak DNA ile proteinin işini birlikte yapabilirdi. Fizikçiden biyologa geçen Walter Gilbert bu fikre adını verdi: RNA dünyası.
Tablo kolay çizilir. Nükleotitler oluşur ve bazı ilkel havuzlarda zincirlere eklemlenir. Şans eseri bir zincir, başka RNA'ların — belki kendisinin bile — birleşmesine yardım eden bir ribozime katlanır. Kopyalama gürültülüdür, dolayısıyla kopyalar bazen ebeveynlerinden farklıdır. Mutasyon artı seçilim, Darwin evrimidir; evrim de kopyalayıcıları iyileştirebilir. Hikâyeye göre oradan bazı RNA'lar metabolizmayı katalizlemeyi öğrenir ve ilk protokorcinin yolu görünür.
Hikâyenin kırıldığı yer
Sorun şu ki kimya kolayca işbirliği yapmadı. 2019'da Salk Enstitüsü'nden Gerald Joyce ve meslektaşları başka RNA'ları inşa edebilen sentetik ribozimler yaptı, sonra laboratuvarda evrimleşmeleri için dizilerini karıştırdı. Her turda sokulan mutasyonlar katalitik yeteneği yok etme eğilimindeydi; her nesilde çok az varyant RNA kurabiliyordu. Deneyler, kendini sürdüren RNA evrimini zor olarak gösteriyordu.
Bir de boyut sorunu vardı. Joyce'un ribozimleri büyüktü — birkaç yüz nükleotit — oysa deneyler yalnızca 10-15 nükleotitlik parçaların kendiliğinden birleşmesini başarabilmişti. Rastgele eklenen kısa parçalardan, kopyalayıp evrimleşebilecek kadar büyük bir moleküle geçmek, hiçbir ilkel havuzun atmayacağı bir sıçrama gibi görünüyordu.
QT45 aritmetiği değiştiriyor
Cambridge'deki MRC Moleküler Biyoloji Laboratuvarı'ndan Philipp Holliger'in ekibinin son çalışmaları bu boşluğu daralttı. Ekip çok daha küçük RNA'lar üzerinde yapay evrim uyguladı — 20-40 nükleotit, her turda küçük uzunluk değişimlerine izin vererek — ve "oldukça küçük" anlamına gelen QT45 adını verdikleri 45 nükleotitlik bir molekül buldu. QT45 başka bir RNA zincirini yakalayıp kopyalayabiliyor.
"İlke olarak herhangi bir diziyi kopyalayabilir," diyor Holliger. Ve 45 nükleotitlik bir molekülün kendiliğinden ortaya çıkması, ona göre "makul olmayan bir talep değil." Ekip, aktivitenin QT45 iki parçaya bölündüğünde bile sürebileceğini öne sürüyor; parçalar işlerini hâlâ yapabildiği için. Bu önemli, çünkü kısa parçalar uzun olanlardan çok daha kolay birleşiyor.
Asıl çarpıcı sayı isabet oranı. Araştırmacılar, yaklaşık 10 trilyon farklı molekülden oluşan bir başlangıç havuzunda benzer aktiviteye sahip iki küçük RNA daha buldu. Bu havuz, o uzunluktaki tüm olası dizilerin yaklaşık yüz milyarda biri. Yani işlevsel kopyalayıcıları bu sıklıkta bulmak, bu kimyayı evrende bir kerelik bir kaza olmaktan çıkarıyor.
Holliger'in ekibi makul bir enerji kaynağı da gösterdi: üstel büyüme üreten RNA kopyalama turları, döngüsel asitlik değişimi ile tekrarlanan donma-çözülme sayesinde yürütülebiliyor. Genç Dünya'nın buzlu kutupları aday ortamlardan biri — kıvılcımın tutuşabilmesi için yeterince uzun süre yaşam dostu kalması gereken bir yaşam alanı.
Gitmeyen itiraz
En güçlü eleştiri kopyalama hakkında değil. Kopyalamanın yeterli olup olmadığı hakkında.
Hayat yalnızca genetik bilgi taşıyan kendini kopyalayan bir taşıyıcı değildir. Metabolizmaya ihtiyaç duyar — çevreden enerji toplayıp onu yararlı moleküller inşa etmeye harcamanın bir yolu. Tarif edildiği haliyle bir RNA dünyası, kendini yeniden üreten kimyasal bir sistemdir. Canlı olup olmayacağı ayrı ve muhtemelen tanımsal bir sorudur. Hayat nasıl başladıysa başladı, muhtemelen bir nükleotit dizisinden fazlasına ihtiyaç duydu.
Yer ve zaman sorunu da var. Erken Dünya'nın RNA dünyası için ekolojik bir niş sunup sunmadığını — bir gölet, bir gözenek, yeterince uzun süre uygun kalan bir buz çatlağı — kimse bilmiyor. Kopyalanan RNA'dan zarı, metabolizması ve kalıtımı olan bir şeye geçiş de açıklanmış değil.
Neyin çözeceği
Üç tür kanıt tartışmayı ilerletir. Kendisinden belirgin biçimde uzun bir diziyi, mutasyon altında dağılmadan kopyalayan bir ribozim. Aynı küçük kopyalayıcıların tasarlanmış bir havuzda değil, makul bir ilkel karışımda çalıştığının gösterilmesi. Ve kopyalamayı basit bir metabolizmaya bağlayan bir laboratuvar sistemi — kendini kopyalayan kimyanın kendi enerji faturasını ödemeye başlayabildiğinin gösterilmesi.
O zamana kadar RNA dünyası, yaşamın kökeni araştırmalarındaki en iyi gerekçelendirilmiş ve en eksik hipotez olmayı sürdürüyor. Kimya artık 2019'da göründüğü engel değil. Biyoloji — kimyanın canlı bir sisteme dönüşmesi için ne gerektiği — hâlâ öyle.



