Hamburg yakınlarındaki Avrupa XFEL tesisinde araştırmacılar, yalnızca 300 attosaniye süren X-ışını darbelerini bir insan saçının kesitinden yaklaşık 100 bin kat küçük bir noktaya sıkıştırdı ve santimetrekare başına 10^20 vatın üzerinde tepe yoğunluğa ulaştı. Yazarlara göre bu, sert X-ışını attosaniye darbesi için bir dünya rekoru.

Deney Nisan 2026'da yapıldı; sonuçlar Optica dergisinde yayımlandı. Makalenin ilk yazarı Tokyo Üniversitesi'nden Ichiro Inoue, "Bu, sert X-ışını attosaniye darbesi için yoğunluk ve fluensta bir dünya rekoru" diyor.

Nasıl yapıldı: Işını toplamak için ekip, gelişmiş Kirkpatrick-Baez (AKB) adı verilen bir optik düzenek kullandı — ışını farklı yönlerde odaklayan, son derece hassas iki ayna. Her darbe toplamda dört yansıma geçirdi; bir ayna dikey, diğeri yatay odakladı ve 180 × 330 nanometrelik bir odak noktası elde edildi.

DESY'den Jiawei Yan, makalenin sorumlu yazarlarından biri: "Birkaç yıl önce Avrupa XFEL'de teravat ölçeğinde sert X-ışını attosaniye darbeleri göstermiştik. Ama güçlü darbe üretmek yalnızca ilk adım. Deneyler için asıl önemli olan, numuneye ne ulaştırabildiğimiz."

Kanıt ince bir bakır levhadan geldi. X-ışınları bakır atomlarının en iç kabuklarından elektronları koparıp boşluklar bıraktı; atomların başka bölgelerinden gelen elektronlar bu boşluklara yerleşerek enerjiyi X-ışını olarak yaydı. Normalde bu floresans her yöne gider. Ancak yoğunluk yeterince yüksek olduğunda, yayılan ışık diğer uyarılmış bakır atomlarını aynı yönde X-ışını salmaya teşvik ediyor: yükseltilmiş kendiliğinden yayıma, kısaca ASE.

Araştırmanın yürütüldüğü MID cihazının grup lideri Anders Madsen, "Bunun gerçekleştiğini görmek neredeyse büyülü" diyor. "Normal floresans, gelen ışının yönünden bağımsız olarak her yöne gider. Ama ASE eşiği aşıldığında ışık konisinin ileri yönde yoğunlaşmaya başladığını görüyorsunuz."

İkinci bir imza da yoğunluğu doğruladı: Darbe enerjisi arttıkça yükseltilmiş sinyal önce hızla güçlendi, sonra yavaşladı ve düzleşti — yalnızca aşırı yoğun X-ışını aydınlatması altında beklenen doygunluk davranışı.

Neden önemli: Elektronlar atomların nasıl bağlandığını, moleküllerin nasıl etkileştiğini ve kimyasal tepkimelerin nasıl ilerlediğini belirler; hareketleri doğrudan gözlemek için fazla hızlıdır. Ultra kısa darbeleri aşırı yoğunlukla birleştirmek, gelen ışınım malzemeyi ciddi biçimde değiştirmeden önce elektronlar hakkında bilgi yakalamayı vaat ediyor. Uzun vadede araştırmacılar bunun tepkime sırasında elektron hareketini etkileme yöntemlerine yol açmasını umuyor.

Rekor deney için AKB ayna sistemi Japonya'dan getirildi. Avrupa XFEL kendi sistemini almak üzere hazırlanıyor; teslimatın 2027 başında olması bekleniyor. Sistem Hamburg Üniversitesi işbirliğiyle ve Almanya Federal Araştırma, Teknoloji ve Uzay Bakanlığı'nın desteğiyle finanse ediliyor. Kurulum ve devreye alma tamamlandığında MID cihazını kullanan bilim insanlarının bu kısalıkta ve yoğunlukta darbelere düzenli erişimi olacak.

Yani rekor her şeyden önce bir araç. Arkasındaki fizik biliniyordu; yeni olan, yoğunluğun artık gerçekten numuneye ulaşması.